24 februari 2023

Voor mijn componiste van de maand februari blijf ik in de 19de eeuw, maar keer ik van Oostenrijk terug naar Frankrijk. Op 16 december 1847 werd daar in Parijs Augusta Holmès geboren. Het ‘accent grave’ in haar familienaam was er aanvankelijk niet, want haar vader, Charles William Scott Holmes was een Engelsman met Ierse roots die het voorbeeld volgde van vele landgenoten en naar Frankrijk emigreerde. Hij ontmoette er zijn toekomstige vrouw en Augusta’s moeder, Tryphina Anna Shearer, ook  met de Britse nationaliteit. Het koppel trouwde in Parijs, in de Engelse ambassade en vestigde zich in Versailles, toen Augusta 8 jaar oud was. In 1879 besluit Augusta om zich te laten naturaliseren tot Frans burger, en meteen verandert ze ook haar naam van Holmes naar het Frans klinkende Holmès.

Ondanks het feit dat Augusta duidelijk muzikaal talent heeft, kan haar muziekopleiding pas  van start gaan in 1858, het jaar waarin haar moeder komt te overlijden. Die weigerde namelijk zelfs een piano in haar huis want haar dochter mocht onder geen beding muzieklessen volgen. Daar kwam dus verandering in toen Augusta 11 jaar oud was. Aanvankelijk volgt het getalenteerde meisje enkel piano, maar daar kwamen na enkele jaren ook orgel, harmonie, contrapunt en zanglessen bij. Holmès had het grote geluk op te groeien in Versailles, een inspirerende omgeving waarin de artistieke salons en muzikale evenementen welig tierden. Dit bracht Augusta in contact met heel wat tijdgenoten die later een belangrijke plaats zouden innemen in de kunst- en muziekgeschiedenis. Denken we maar aan Charles Gounod, Armand Renaud, Richard Wagner, Camille Saint-Saëns… Deze laatste verloor zelfs zijn hart aan de jonge Augusta, deed haar een aanzoek, maar kreeg lik op stuk. De Iers-Franse componiste had geen interesse in een huwelijk, en is ook nooit getrouwd. Wel heeft ze vele jaren samengeleefd met de dichter Catulle Mendès[1], met wie ze 5 kinderen kreeg.


[1] Catulle Mendès was een Frans dichter en schrijver. In 1866 huwde hij met Judith Gauthier, maar na amper 3 jaar huwelijk begon hij een verhouding met Augusta Holmès. Samen kregen ze 5 kinderen. In 1886 gingen Mendès en Holmès uit elkaar. 


Het hoeft niet gezegd dat de muzikale mogelijkheden van Augusta Holmès eindeloos waren. Niet alleen was ze een begenadigd pianiste, daarnaast had ze ook een zeer mooie stem met een indrukwekkend stembereik. Ze zong terwijl ze zichzelf begeleidde op de piano, op melodieën waarvan ze niet alleen de muziek maar ook de teksten zelf schreef. Ze was zich zeer goed bewust van het feit dat haar composities niet au sérieux zouden worden genomen, om de eenvoudige reden dat zij een vrouw was. Haar eerste partituren publiceerde ze dan ook onder het mannelijke pseudoniem, Hermann Zenta. Na verloop van tijd liet ze die gewoonte varen, en publiceerde ze gewoon onder eigen naam.

 


Tijdens haar carrière zou Holmès tal van illustere componisten ontmoeten, die haar stuk voor stuk aanmoedigden om haar muzikale weg te vervolgen. Zo was er Rossini die behoorlijk onder de indruk was toen hij de jonge Holmès een werk van hem op zicht zag ontcijferen en vervolgens ook hoorde zingen. Ook Franz Liszt was vol van haar buitengewone talent.


In 1876 - Augusta Holmès is er dan 29 - componeert zij haar eerste symfonie, Roland Furieux getiteld en die pas vier jaar terug, in 2019 voor de eerste keer werd opgevoerd door het BBC National Orchestra of Wales. De tweede beweging eruit, het Andante Pastoral¸ daarentegen werd in 1877 reeds gecreëerd om in de jaren die volgden nog regelmatig te worden opgevoerd.

Holmès componeert niet alleen symfonisch werk maar ook opera’s en symfonische gedichten. Stilaan meet ze zich de reputatie aan van “componiste van programmamuziek of programmatische muziek”[2] , met een nationalistische neiging. Ze wordt gewaardeerd zowel voor haar krachtige en viriele muziek als voor de prachtige melodieën die ze uit haar pen weet te toveren.


[2] Programmatische muziek, doorgaans programmamuziek genoemd, is een vorm van muziek die een verhaal vertelt of iets uitbeeldt dat op literatuur, geschiedenis of natuur betrekking heeft. Het is muziek waarin zich een 'programma' of 'vertelling' ontvouwt.


Een hoogtepunt in haar loopbaan speelt zich ongetwijfeld af in 1889, het jaar waarin ze de Ode triomphale componeert. Ze schreef dit monumentale werk voor een gigantisch orkest van 300 muzikanten en een koor van 900 gekostumeerde zangers en zangeressen op een podium van 2000 m². Ze schreef het in opdracht, een eerbetoon aan Frankrijk ter gelegenheid van de 100ste verjaardag van de Franse Revolutie. De première vindt plaats in het Palais de L’Industrie in Parijs, voor vijftienduizend toeschouwers. Het grandioze stuk dat zowel plechtig als volks aandoet, wordt door het Franse volk op groot enthousiasme onthaald.


Twee jaar ervoor had ze al eens gescoord met een compositie van een totaal ander kaliber, namelijk het kerstlied Trois anges sont venus ce soir waarvan ze zowel de melodie als de tekst schreef. Het lied zou later worden opgepikt door verschillende zangers en worden gepopulariseerd. Onder meer ook door Tino Rossi, de populaire Franse zanger uit de 20ste eeuw die bij mezelf trouwens heel wat jeugdsentiment oproept. Mijn Franstalige grootmoeder was namelijk fan van het eerste uur van Tino Rossi en maakte ons van jongs af aan vertrouwd met zijn repertoire.

Tot op het einde van haar leven blijft Holmès piano- en zangles geven om te kunnen overleven, en ze blijft ook componeren, ook al brengen haar werken niet veel op. Voor het kerstlied dat uiteindelijk de wereld zou veroveren, kreeg ze amper 250 Franse franc (+/- 38 euro) van haar uitgever.  

Enkele jaren voor haar dood bekeert ze zich tot het katholicisme en laat ze zich dopen. Haar doopviering werd opgeluisterd door Camille Saint-Saëns aan het orgel. Amper drie jaar later komt zij op amper 56-jarige leeftijd plots te overlijden na een hartaanval. Alle manuscripten van haar composities laat ze na aan de bibliotheek van het Conservatoire National de musique, haar uitgebreide bibliotheek schenkt ze aan de stedelijke bibliotheek van Versailles en zes portretten van haar aan het Musée de Versailles.


Augusta Holmès wordt begraven bij haar vader op de begraafplaats van Saint-Louis in Versailles. Haar grafsteen is werk van de Franse beeldhouwer Auguste Maillard. Op de sokkel staan twee verzen uit haar dramatische symfonie, Lutèce: « La gloire est éternelle et la tombe éphémère; les âmes ne font point d’adieux » ! [Vert : Roem is voor altijd, een graftombe maar voor even ; Een ziel neemt geen afscheid!]



Trois petites pièces – Clair de lune


Het oeuvre van Holmès is ontzettend uitgebreid en gevarieerd. Ze schreef wel maar enkele werken voor kamermuziek, en het Trois petites pièces (1896) dat ik van haar koos is daar één van. Ze schreef het voor fluit en piano en het omvat  een Chanson, een  Clair de lune en een Gigue. Uit de Chanson en de Gigue blijken duidelijk haar Ierse roots want het ritme en de melodie doen erg denken aan Ierse volksmuziek. Het middendeel dat ik koos, het Clair de Lune is bijzonder zangerig en prachtig in zijn eenvoud.

 

Ik schreef al meermaals dat ik voor dit project vooral werken heb gekozen die veel van mij vergen, en eigenlijk net dat tikkeltje te moeilijk zijn. Het Clair de Lune van Augusta Holmès is hier een uitzondering op maar daar is niets mis mee.



Lucy


Wat dit werk echter extra bijzonder maakt, is het feit dat ik het samen zal brengen met mijn dierbare jeugdvriendin, Lucy. We zijn elkaars soulmates sinds het 2de leerjaar – even snel geteld komt dat neer op een vriendschap van 47 jaar! – en vinden elkaar op heel veel vlakken. Als kind speelde Lucy klarinet, maar op latere leeftijd is zij met piano begonnen. Momenteel zit zij in haar eerste jaar “specialisatie” en legt ze zich toe op het doorgronden van de polyfonie, met als bedoeling om zelf tot het creëren van een muziekstuk te komen.  Muziek vormt een belangrijk deel van haar leven. Ze is ook een enthousiast koorlid van het Roeselaarse Sint-Jozefskoor. Op het moment dat ik deze woorden neerschrijf, zijn we al enkele keren samen gekomen om het Clair de Lune in te studeren en telkens weer zijn dat waardevolle momenten die we allebei koesteren. Op woensdagavond  14 juni kan, wie dat wil, ons samen bezig horen op de afsluitende voorstelling van dit project (locatie en exacte uur volgen nog). In afwachting alvast een actiefotootje… (blurry but perfect :)).

 














Voor wie er klank bij wil (niet van ons!):



Componiste van de maand februari

Augsta Holmès (1847-1903)


Meest recente reacties

12.09 | 08:36

Er gaat een wereld voor me open, dankzij jouw nieuwsgierigheid en jouw vlotte pen lieve zus! 🙏🏻😊

11.09 | 19:45

Prachtig geschreven, Anneke, en heel interessant! Jouw blog klinkt als muziek in de oren! xx

Deel deze pagina